Ortalama kar ve marj — brüt, net ve markup

Ticari ve eğitim amaçlı: Bu metinler genel finans matematiği özetidir; yatırım tavsiyesi, vergi beyanı veya muhasebe kaydı değildir. Şirketinizin TFRS/BOBİ FRS, sözleşme faizi, KDV ve tevkifat kuralları için mutlaka YMM/SMMM ve hukuk danışmanına başvurunuz.

Ortalama kar, marj ve markup: ticari dilin kalbi

KOBİ sahibi veya finans meraklısı için brüt kar marjı, net kar marjı ve markup üçlüsü; fiyatlandırma, pazarlık ve yatırımcı sunumlarında sürekli bir arada gezer. EBITDA (faiz, vergi ve amortisman öncesi kâr) ile ROI (yatırılan sermayeye göre getiri) ise işletmenin operasyonel gücünü ve sermaye verimliliğini özetleyen üst seviye göstergelerdir.

Brüt kar ve brüt kar marjı

$$\text{Brüt Kar} = \text{Ciro} - \text{Satılan Malın Maliyeti (SMM)}$$

$$\text{Brüt Kar Marjı} = \dfrac{\text{Brüt Kar}}{\text{Ciro}}$$

Brüt marj, birim başına değişken maliyet ile fiyat arasındaki alanı ölçer; perakendede reçete ve tedarik şoklarında ilk sinyal burada görülür.

Net kar marjı

Faiz, vergi ve olağan dışı kalemler sonrası net kâr ile:

$$\text{Net Kar Marjı} = \dfrac{\text{Net Kar}}{\text{Ciro}}$$

Net marj, kurumsal yapı (borçluluk), vergi optimizasyonu ve tek seferlik gelir/giderler yüzünden brüt marjdan daha gürültülüdür; trend analizinde çok yıl ortalaması tercih edilir.

Markup (fiyat artışı) ile marjın farkı

Markup, maliyete göre eklenen yüzdedir:

$$\text{Markup} = \dfrac{\text{Satış Fiyatı} - \text{Maliyet}}{\text{Maliyet}}$$

Marj ise fiyata göredir (payda ciro veya satış fiyatı). Maliyet $$c$$, satış fiyatı $$p$$ ise:

$$m_{\text{marj}} = \dfrac{p-c}{p},\quad m_{\text{markup}} = \dfrac{p-c}{c}$$

Dönüşüm (marj $$M$$ biliniyorken markup $$K$$):

$$K = \dfrac{M}{1-M},\quad M = \dfrac{K}{1+K}$$

Tablo: marj ↔ markup dönüşümü (örnek)

Vaka analizi: “A işletmesi” kahve dükkanı

A işletmesi aylık $$120{,}000$$ TL ciro yapıyor; SMM $$48{,}000$$ TL. Brüt kar $$72{,}000$$ TL ve brüt marj $$\dfrac{72}{120}=60%$$. Bir fincanın maliyeti $$12$$ TL ise satış fiyatı $$30$$ TL ile brüt marj $$\dfrac{30-12}{30}=60%$$ doğrulanır. Aynı fiyatta markup $$\dfrac{18}{12}=150%$$’tir — yüksek markup, yüksek marj birlikte görünebilir; raporda hangi paydanın kullanıldığı net yazılmalıdır.

Operasyonel giderler $$50{,}000$$ TL ve amortisman $$5{,}000$$ TL ise EBITDA kabaca $$72{,}000-50{,}000=22{,}000$$ TL (basitleştirilmiş) düşünülebilir; net kâr vergi öncesi/sonrası için faiz ve vergi ayrı eklenir. ROI için paydada kullanılan özsermaye veya toplam yatırım tutarı şirkete göre değişir; burada amaç, marjların sermaye yoğunluğu ile birlikte okunmasıdır.

Pratik kullanım

• İnşaat ve gıda: fire ve enerji ile SMM dalgalanır; brüt marj alarm eşiği koymak stok yaşlandırmasıyla birleşir.
• E-ticaret: pazaryeri komisyonu brüt marjı doğrudan kısar; fiyatı markup mantığıyla değil, net ele geçen marjla belirlemek gerekir.
• Öğrenci finansı: portföy yerine iş modeli ödevlerinde marj–markup tablosu hocaya netlik kazandırır.

Senaryo eki: fiyat indirimi marjı eritir

Birim maliyet $$c=40$$ TL iken satış $$p=100$$ TL ve brüt marj $$60%$$. $$10$$ TL fiyat indirimi sonrası $$p=90$$, brüt marj $$\dfrac{50}{90}\approx55{,}6%$$ olur; yani mutlak TL cinsinden kâr azalırken oransal marj da düşer. Aynı indirimi telafi etmek için satılan adetin artması gerekir; bu da stok devir hızı ve lojistik kapasite ile bağlantılıdır.

Özet matris (kavram)

LaTeX: $$...$$ blokları formül gösterimi içindir; bazı istemcilerde düz metin olarak da görünebilir.